Inleiding

De Orthodoxe Kerk heeft een zeer oude geschiedenis en benadrukt sterk haar verbondenheid met de apostelen, de vroege kerk, de kerkvaders en de zeven oecumenische concilies.

De vraag in deze studie is daarom niet of de Orthodoxe Kerk oud is. Dat is zij. De vraag is: Komt de leer en inrichting van de Orthodoxe Kerk overeen met wat het Nieuwe Testament leert over de gemeente van Christus?

Daarbij gebruiken we twee bronnen:

1. het Nieuwe Testament als norm voor geloof en gemeente;

2. officiële of gezaghebbende orthodoxe bronnen om eerlijk weer te geven wat de Orthodoxe Kerk zelf leert.

De bedoeling is dus niet om orthodoxe gelovigen persoonlijk te beoordelen, maar om leerstellingen en kerkelijke structuren met het Nieuwe Testament te vergelijken.

1. Kort overzicht: hoe is de Orthodoxe Kerk ontstaan?

Een belangrijk punt moet vooraf worden verduidelijkt. De Orthodoxe Kerk zegt zelf niet dat zij in het jaar 1054 werd opgericht. Volgens haar eigen uitleg begon de ene, ongedeelde kerk met Pinksteren. De Orthodoxe Kerk beschouwt zichzelf als de voortzetting van die oorspronkelijke kerk.

De Orthodoxe Kerk van Amerika schrijft:

Volgens dezelfde bron werd de aanduiding "orthodox christen" al in de vierde eeuw gebruikt voor christenen die trouw wilden blijven aan het geheel van de christelijke leer. De Orthodoxe Kerk ziet de latere Orthodoxe patriarchaten van Constantinopel, Jeruzalem, Alexandrië en Antiochië daarom als voortzettingen van de oude oostelijke kerk.

In de eerste eeuwen bestond er nog geen afzonderlijke organisatie die eenvoudigweg "de Orthodoxe Kerk" heette tegenover een afzonderlijke "Rooms-Katholieke Kerk". Er bestond een veel grotere christelijke gemeenschap met belangrijke centra in onder andere Jeruzalem, Antiochië, Alexandrië, Rome en Constantinopel. De Orthodoxe Kerk van Amerika beschrijft deze situatie zelf als een periode van eenheid gedurende het eerste millennium.

De ontwikkeling van Oost en West

Geleidelijk ontstonden grote verschillen tussen het Griekssprekende Oosten en het Latijnsprekende Westen. Daarbij speelden onder andere een rol:

• taal en cultuur;

• verschillende politieke ontwikkelingen;

• verschillen over kerkelijk gezag;

• de positie van de bisschop van Rome;

• het Filioque, de toevoeging "en de Zoon" aan de geloofsbelijdenis;

• verschillen in liturgische gebruiken.

De Orthodoxe Kerk van Amerika beschrijft 1054 daarom als een belangrijk moment in een veel langer proces van verwijdering.

In 1054 werden wederzijdse excommunicaties uitgesproken tussen vertegenwoordigers van Rome en Constantinopel. De breuk werd daarna steeds dieper. Vooral de Vierde Kruistocht en de plundering van Constantinopel in 1204 maakten verzoening nog moeilijker.

Conclusie over het ontstaan:

De Orthodoxe Kerk beschouwt zichzelf dus niet als een kerk die in 1054 "ontstond". Zij ziet zichzelf als de voortzetting van de oorspronkelijke kerk uit de apostolische tijd. Vanuit een studie van het Nieuwe Testament moet daarom de vraag worden gesteld of de kerkelijke structuur en leer die later ontstonden, daadwerkelijk overeenkomen met het patroon van het Nieuwe Testament.

2. Christus is het hoofd van de gemeente

Het Nieuwe Testament is heel duidelijk:

En:

De gemeente behoort daarom niet toe aan een bisschop, patriarch, concilie of menselijke opvolgingslijn. Christus is het hoofd. De Orthodoxe Kerk benadrukt eveneens Christus als hoofd, maar heeft tegelijkertijd een uitgebreide hiërarchische structuur met bisschoppen, priesters en diakenen.

De vraag vanuit het Nieuwe Testament is daarom: Is deze latere hiërarchische structuur rechtstreeks door Christus en de apostelen ingesteld, of heeft zij zich historisch ontwikkeld? Dat onderscheid is belangrijk.

3. Heilige Traditie

Een van de belangrijkste verschillen ligt bij het gezag van de traditie. De Orthodoxe Kerk van Amerika zegt:

Dezelfde bron beschrijft de traditie als het geheel van het leven en de ervaring van de kerk dat van generatie op generatie wordt doorgegeven.

Het Nieuwe Testament

De apostel Paulus schrijft:

Er waren dus apostolische overleveringen. Maar de cruciale vraag is: Welke overleveringen zijn werkelijk afkomstig van de apostelen en welke zijn later ontstaan? Paulus waarschuwt:

Het Nieuwe Testament maakt dus onderscheid tussen apostolische overlevering en menselijke traditie.

4. Schrift en traditie

De Orthodoxe Kerk stelt niet dat de Bijbel onbelangrijk is. Integendeel, de Bijbel heeft een zeer belangrijke plaats. Maar volgens de orthodoxe visie is de Schrift onderdeel van een bredere Heilige Traditie. Dit is een fundamenteel verschil met het uitgangspunt dat de apostolische leer vandaag volledig moet worden getoetst aan de geïnspireerde Schrift. Jezus zei:

De Bereeërs kregen juist lof omdat zij Paulus' prediking onderzochten:

Het principe is duidelijk: zelfs een verkondigde boodschap moet aan Gods openbaring worden getoetst.

5. De zeven oecumenische concilies

De Orthodoxe Kerk hecht grote waarde aan de zeven oecumenische concilies. De Orthodoxe Kerk van Amerika beschrijft concilies als een belangrijk middel waarmee de kerk door de geschiedenis heen moeilijke leerstellige kwesties heeft behandeld. Het Nieuwe Testament laat inderdaad zien dat er een belangrijke vergadering in Jeruzalem plaatsvond: Handelingen 15. Maar er is een belangrijk verschil. Handelingen 15 vond plaats in de apostolische periode, onder leiding van apostelen die door Christus waren aangesteld.

De vraag is daarom: Geeft het Nieuwe Testament opdracht om na het apostolische tijdperk algemene kerkelijke concilies te gebruiken als bindend leergezag voor alle christenen? Een dergelijk gebod vinden we niet expliciet.

6. Apostolische opvolging

De Orthodoxe Kerk hecht grote waarde aan apostolische opvolging. In een gezamenlijke Orthodox-katholieke theologische verklaring, gepubliceerd door de Assembly of Canonical Orthodox Bishops, staat:

Dezelfde verklaring zegt:

En:

Hier zien we duidelijk dat de Orthodoxe Kerk het ambt van bisschop en presbyter als essentieel onderdeel van de kerkelijke structuur beschouwt.

Vergelijking met het Nieuwe Testament

In Handelingen 14:23 lezen we dat Paulus en Barnabas in de gemeenten oudsten aanstelden. In Titus 1:5 lezen we eveneens over het aanstellen van oudsten. In 1 Timoteüs 3 worden de vereisten voor opzieners en diakenen beschreven. Maar nergens lezen we dat één bisschop over meerdere plaatselijke gemeenten moet regeren als onderdeel van een universele hiërarchie.

7. Bisschop, priester en diaken

De Orthodoxe structuur kent drie belangrijke ambten:

• bisschop;

• priester/presbyter;

• diaken.

De Orthodoxe Kerk van Amerika beschrijft de vroege gemeenten zelf als lokale gemeenschappen die werden geleid door bisschoppen of presbyters. Interessant is dat dezelfde orthodoxe bron erkent dat de ontwikkeling naar een meer centrale bisschoppelijke structuur zich in de tweede en derde eeuw verder ontwikkelde.

Een Orthodox-katholieke verklaring zegt hierover dat in het begin van de tweede eeuw een ontwikkeling naar een "mono-episcopale" vorm van plaatselijk kerkbestuur zichtbaar werd. Dit is historisch belangrijk. Want wanneer een structuur geleidelijk in de tweede en derde eeuw ontstaat, moet men nog aantonen dat Christus en de apostelen deze structuur oorspronkelijk hebben ingesteld.

8. Het priesterschap van alle gelovigen

Het Nieuwe Testament spreekt wel degelijk over een priesterschap van christenen:

Alle christenen worden daarom geestelijk als priesters beschreven. De Orthodoxe Kerk erkent dit algemene priesterschap, maar onderscheidt dit van het bijzondere sacramentele ambt van bisschop en priester.

Daar ontstaat opnieuw de vraag: Waar leert het Nieuwe Testament dat er een afzonderlijke priesterklasse bestaat die de Eucharistie voor de gemeente moet bedienen? In het Nieuwe Testament worden christenen gezamenlijk beschreven als priesters, terwijl oudsten/opzieners en diakenen als gemeentelijke ambtsdragers worden genoemd.

9. Maria – de Theotokos

De Orthodoxe Kerk heeft een zeer bijzondere plaats voor Maria. De Orthodoxe Kerk van Amerika noemt haar:

Dezelfde bron zegt dat de verering van de Theotokos zelfs boven die van de andere heiligen uitgaat. Het Nieuwe Testament noemt Maria:

Zij was gezegend onder de vrouwen en de moeder van Jezus. Maar het Nieuwe Testament leert nergens dat christenen tot Maria moeten bidden of haar als hemelse voorspreekster moeten aanroepen.

10. Gebed tot Maria en de heiligen

Een officieel orthodox document bevat de volgende formulering:

De Orthodoxe uitleg is dat men niet de heiligen als goden aanbidt, maar Christus vraagt om te handelen door hun gebeden.

Toch blijft de vraag vanuit het Nieuwe Testament: Waar vinden we een voorbeeld van christenen die overleden gelovigen aanroepen om voor hen te bidden? Het Nieuwe Testament leert ons rechtstreeks tot God te bidden:

En:

Christus wordt daarbij als de ene Middelaar genoemd:

11. Iconen

Iconen zijn een zeer herkenbaar onderdeel van de Orthodoxe eredienst. De Orthodoxe Kerk van Amerika zegt:

En:

De Orthodoxe Kerk maakt hierbij onderscheid tussen aanbidding die alleen God toekomt en verering van iconen. De Orthodoxe Kerk beweert dus niet dat een houten afbeelding God is.

Toch moet de Bijbelse vraag worden gesteld: Heeft het Nieuwe Testament christenen opgedragen om afbeeldingen van Christus, Maria en heiligen te maken en voor deze afbeeldingen te buigen of ze te vereren? Dat voorschrift vinden we niet.

12. De Eucharistie

De Eucharistie neemt een centrale plaats in de Orthodoxe eredienst in. De Orthodoxe Kerk van Amerika schrijft:

Dezelfde bron leert dat de Eucharistie wordt verstaan als het werkelijke lichaam en bloed van Christus. Dit wordt verbonden met Jezus' woorden:

en:

Daarmee neemt de Orthodoxe Kerk de woorden van Christus zeer letterlijk en sacramenteel. Ze zegt dat Christus werkelijk tegenwoordig is en de gelovigen ontvangen zijn lichaam en bloed wanneer zij het brood en de wijn tot zich nemen.

13. De Eucharistie als offer

De Orthodoxe Kerk gebruikt ook de taal van offer. De Orthodoxe Kerk van Amerika noemt de Eucharistie:

Een Orthodox-katholieke verklaring spreekt bovendien over het eucharistische offer en zegt dat daarin Christus, de Hogepriester, werkzaam tegenwoordig is. Hier ontstaat een belangrijk studiepunt. Het Nieuwe Testament zegt over Christus:

En:

De Orthodoxe Kerk zegt eveneens dat Christus' offer uniek en beslissend is. De vraag is daarom niet simpelweg of Orthodoxen geloven in Christus' eenmalige offer. Dat doen zij.

De vraag is: Hoe verhoudt het liturgische offer van de Eucharistie zich tot de uitspraak van Hebreeën dat Christus' offer eenmaal en volledig is gebracht? Dit verdient een zorgvuldige vergelijking, zonder de orthodoxe uitleg verkeerd voor te stellen. Hoe kan de Eucharistie tegelijkertijd het ene, volbrachte offer van Christus tegenwoordig stellen én zelf een 'offer' worden genoemd, terwijl Hebreeën 10 benadrukt dat Christus één offer heeft gebracht en dat er geen offer voor de zonde meer nodig is?

14. Gebeden voor overledenen

De Orthodoxe liturgie bidt ook voor overleden christenen. De Orthodoxe Kerk van Amerika schrijft:

In dezelfde liturgie wordt gebeden voor hen die "in het geloof zijn ontslapen". Het Nieuwe Testament spreekt wel over de hoop op de opstanding en het eeuwige leven.

Maar de vraag blijft: Leert het Nieuwe Testament dat de gemeente na iemands dood voor diens geestelijke toestand moet blijven bemiddelen? Een expliciet voorschrift hiervoor vinden we niet.

15. De plaatselijke gemeente

Een belangrijk punt dat soms over het hoofd wordt gezien, is dat het Nieuwe Testament sterk lokaal georganiseerd is.

We lezen over:

• de gemeente te Jeruzalem;

• de gemeente te Antiochië;

• de gemeente te Korinthe;

• de gemeenten in Galatië;

• de gemeente te Efeze;

• de gemeente te Rome.

Elke gemeente had eigen oudsten en diakenen.

De Orthodoxe Kerk van Amerika erkent zelf dat de vroege kerk werd gevestigd als plaatselijke gemeenschap en dat deze gemeenten hun eigen kenmerken en uitdagingen hadden. Daarom is de vraag niet of samenwerking tussen gemeenten verkeerd is.

De vraag is: Heeft Christus één menselijke wereldwijde bestuursstructuur ingesteld boven de plaatselijke gemeenten? Het Nieuwe Testament laat iedere plaatselijke gemeente onder Christus functioneren, met oudsten die over die kudde verantwoordelijkheid dragen.

Zie:

• Handelingen 20:28;

• 1 Petrus 5:1-4;

• Filippenzen 1:1;

• Titus 1:5.
  

16. De bijzondere autoriteit van de bisschop

Volgens de Orthodoxe structuur heeft de bisschop een bijzondere plaats. Een Orthodoxe bron stelt:

Het Nieuwe Testament geeft echter aan dat oudsten gezamenlijk verantwoordelijkheid dragen. Paulus zegt tegen de oudsten van Efeze:

Er wordt hier niet één bisschop boven de andere oudsten geplaatst.

17. De kerkvaders

De Orthodoxe Kerk hecht zeer veel waarde aan de kerkvaders. Dat is begrijpelijk: zij waren belangrijke getuigen uit de vroegchristelijke geschiedenis. Maar er is een verschil tussen: historisch waardevol en door God geïnspireerd. Het Nieuwe Testament noemt de apostelen als fundament:

Daarom moet een uitspraak van een kerkvader uiteindelijk worden getoetst aan de apostolische Schrift.

18. Oud betekent niet automatisch apostolisch

Dit is een belangrijk principe. Een praktijk kan zeer oud zijn en toch niet door de apostelen zijn ingesteld. Jezus waarschuwde immers voor tradities die Gods gebod vervangen.

Daarom is het argument: "Wij doen dit al heel lang" op zichzelf geen bewijs dat Christus dit heeft bevolen. De juiste vraag is: "Waar hebben Christus en de apostelen dit geleerd?"

19. De Bereeërs als voorbeeld

Handelingen 17:11 geeft ons een belangrijk principe:

De Bereeërs accepteerden Paulus niet blind omdat hij een apostel was, maar onderzochten zijn boodschap aan de hand van de Schrift. Als zelfs prediking moest worden onderzocht, hoeveel te meer latere kerkelijke tradities? Daarom moet iedere leer worden onderzocht: Wat zegt de Schrift? Niet: Hoe oud is deze traditie?

20. Een belangrijk verschil in uitgangspunt

Hier ligt uiteindelijk de kern van het debat.

Orthodox uitgangspunt

De Orthodoxe Kerk ziet de waarheid van het christelijke geloof als iets dat wordt bewaard binnen de levende Heilige Traditie van de kerk, waarin Schrift, liturgie, concilies, kerkvaders en kerkelijk leven met elkaar verbonden zijn.

Gemeente van Christus

Vanuit het standpunt van de Gemeente van Christus wordt daartegenover gesteld dat de geïnspireerde apostolische Schrift de norm is waaraan iedere kerkelijke praktijk en leer moet worden getoetst. Paulus schrijft:

En Johannes:

De Schrift moet daarom niet worden vervangen door menselijke traditie.

21. Samenvatting van de belangrijkste verschillen

Conclusie

De Orthodoxe Kerk heeft een zeer oude en indrukwekkende geschiedenis. Zij bewaart veel elementen die teruggaan tot de vroege christelijke eeuwen en beschouwt zichzelf als de voortzetting van de oorspronkelijke, ongedeelde kerk. Maar ouderdom alleen bewijst niet dat een leerstelling apostolisch is. Het Nieuwe Testament geeft ons een toetssteen:

Daarom moet iedere traditie, ieder concilie, iedere kerkelijke structuur en iedere leer uiteindelijk worden onderzocht in het licht van de apostolische Schrift.

De fundamentele vraag is dan niet: "Is deze traditie oud?"

Ook niet: "Hebben beroemde kerkvaders dit geleerd?"

Maar: "Heeft Christus en hebben zijn apostelen dit geleerd en bevolen?"

Dat is de toetssteen waarmee de kerk van vandaag moet worden vergeleken met de kerk die wij in het Nieuwe Testament vinden.