top of page
IMG_0033333.png
Peter Vandebuerie
people-2596890_1920.jpg

De plaats van de doden — Tartarus, Hades en Gehenna

Wat leert de Bijbel over de toestand van de doden, en wat is het verschil tussen deze begrippen?

1. Inleiding: waarom moeten we deze begrippen onderscheiden?

In de Bijbel worden verschillende woorden gebruikt wanneer gesproken wordt over de dood, de toestand van de gestorvenen en het uiteindelijke oordeel van God. Die woorden hebben niet allemaal dezelfde betekenis.

Voor een goed begrip moeten we letten op drie zaken:

  • De betekenis van het woord: welk woord staat er in de oorspronkelijke Griekse of Hebreeuwse tekst?

  • De context: over wie wordt gesproken en in welke situatie?

  • De plaats in Gods heilsplan: gaat het over de toestand vóór het laatste oordeel, over gevallen engelen of over de uiteindelijke straf?

De termen Tartarus, Hades en Gehenna worden soms door elkaar gebruikt alsof ze hetzelfde betekenen. Een nauwkeurige lezing van het Nieuwe Testament laat echter zien dat we ze moeten onderscheiden.


2. Het algemene Bijbelse kader: dood, opstanding en oordeel


Voordat we de drie termen afzonderlijk behandelen, moeten we het grotere Bijbelse verhaal begrijpen.

A. De dood is niet het einde van Gods plan

„En het stof wederkeert tot de aarde, zoals het geweest is, en de geest wederkeert tot God, die hem geschonken heeft.” Prediker 12:7 (NBG 1951)

De tekst beschrijft de terugkeer van het lichaam tot de aarde en van de geest tot God. Het is belangrijk om de uitspraak binnen de context van Prediker te lezen en niet meer uit één vers af te leiden dan er staat.

B. De doden zullen worden opgewekt

„Verwondert u hierover niet, want de ure komt, dat allen, die in de graven zijn, naar zijn stem zullen horen, en zij zullen uitgaan, wie het goede gedaan hebben, tot de opstanding ten leven, wie het kwade bedreven hebben, tot de opstanding ten oordeel.” Johannes 5:28-29 (NBG 1951)

Jezus spreekt hier over een toekomstige opstanding en een onderscheid tussen leven en oordeel. De dood is dus niet het laatste hoofdstuk in Gods plan met de mens.

C. Er komt een oordeel

„En zoals het de mensen beschikt is, eenmaal te sterven en daarna het oordeel.” Hebreeën 9:27 (NBG 1951)

De Bijbel verbindt de menselijke dood met Gods toekomstige oordeel. Dit onderscheid is belangrijk: de toestand van iemand na het sterven en de uiteindelijke bestemming na Gods oordeel zijn niet automatisch hetzelfde begrip.

3. Tartarus — de bewaring van zondigende engelen


„Want indien God engelen, die gezondigd hadden, niet gespaard heeft, maar hen, door hen in de afgrond te werpen, aan krochten der duisternis heeft overgegeven om hen tot het oordeel te bewaren” 2 Petrus 2:4 (NBG 1951)

A. Wat betekent Tartarus?

Tartarus is een begrip uit de Griekse wereld. In 2 Petrus 2:4 gebruikt de apostel Petrus niet het gebruikelijke zelfstandig naamwoord Tartarus, maar het Griekse werkwoord tartaróō. Dat betekent dat iemand naar Tartarus wordt verwezen of daar wordt vastgehouden. De NBG geeft de gedachte weer met de woorden dat God zondigende engelen niet heeft gespaard, maar hen aan duisternis heeft overgegeven en hen tot het oordeel bewaart. Het bijzondere is dat deze tekst niet rechtstreeks over overleden mensen spreekt, maar over engelen die gezondigd hebben.


B. Wat leert 2 Petrus 2:4?

Lees 2 Petrus 2:4-9 in zijn geheel. Petrus noemt achtereenvolgens:

  1. Engelen die gezondigd hebben.

  2. De wereld in de tijd van Noach.

  3. Sodom en Gomorra.

  4. Gods vermogen om godvruchtige mensen te redden en onrechtvaardigen voor het oordeel te bewaren.

Het doel van Petrus is aan te tonen dat God zonde niet ongestraft laat, maar dat Hij ook degenen die Hem dienen kan redden. Judas 6 vormt een belangrijke parallel. Daar lezen we over engelen die hun eigen positie niet hebben bewaard en voor het oordeel worden bewaard in banden en duisternis.

C. Wat kunnen we hieruit besluiten?

  • God heeft macht over geestelijke wezens en kan hen straffen.

  • De genoemde engelen bevinden zich in een toestand van bewaring tot het oordeel.

  • Tartarus wordt in deze tekst specifiek verbonden met zondigende engelen.

  • De tekst zegt niet dat alle gestorven mensen naar Tartarus gaan.

We moeten ook voorzichtig zijn met verdere conclusies. De Bijbel geeft hier geen volledige beschrijving van Tartarus, noch verklaart hij precies hoe deze plaats zich verhoudt tot iedere andere Bijbelse voorstelling van de geestelijke wereld.

4. Hades — het dodenrijk

Belangrijkste teksten: Handelingen 2:27, Lukas 16:19-31 en Openbaring 20:13-14

A. Wat betekent Hades?

Hades (Grieks: ᾅδης) is het woord dat in het Nieuwe Testament wordt gebruikt voor het dodenrijk. Het komt in veel opzichten overeen met het Hebreeuwse woord Sjeool uit het Oude Testament. Het gaat om het rijk of de toestand van de doden. Het woord betekent niet automatisch de uiteindelijke plaats van eeuwige straf. Dat onderscheid is belangrijk, want sommige Bijbelvertalingen gebruiken één Nederlands woord, zoals hel, voor verschillende oorspronkelijke woorden. Daardoor kan het lijken alsof de Bijbel steeds over dezelfde plaats spreekt.

https://classic.net.bible.org/dictionary.php/xml/lexicon.php?word=Hades

https://www.ibiblio.org/freebiblecommentary/pdf/EN/special_topics.pdf


B. Hades in het Oude Testament: Sjeool

Het Hebreeuwse woord Sjeool komt onder andere voor in Genesis 37:35, Job 14:13 en Psalm 16:10.

„Want Gij geeft mijn ziel niet prijs aan het dodenrijk, Gij laat uw gunstgenoot geen groeve zien.” Psalm 16:10 (NBG 1951)

In Handelingen 2 past Petrus deze psalm toe op Jezus Christus en Zijn opstanding. Handelingen 2:27 gebruikt de uitdrukking dat God Christus niet aan het dodenrijk zal overlaten. Petrus legt vervolgens in Handelingen 2:29-32 uit dat David gestorven is, maar dat hij profetisch over de opstanding van Christus sprak. Jezus is niet in de dood gebleven: God heeft Hem opgewekt. Dit is een belangrijk Bijbels uitgangspunt: Hades heeft niet het laatste woord over Jezus Christus.

C. De rijke man en Lazarus — Lukas 16:19-31

Deze passage is een van de bekendste teksten over de toestand na de dood. Jezus vertelt over twee mannen:

  • Een rijke man die tijdens zijn leven in weelde leefde.

  • Een arme man, Lazarus, die ziek en behoeftig bij de poort van de rijke man lag.

Na hun dood beschrijft Jezus een omkering van hun omstandigheden. Lukas 16:22-23 vertelt dat Lazarus naar de schoot van Abraham wordt gedragen, terwijl de rijke man in Hades zijn ogen opslaat en in pijn verkeert. In de rest van het verhaal komen verschillende elementen naar voren:

  1. Beide mannen zijn gestorven.

  2. Hun toestand wordt als verschillend voorgesteld.

  3. De rijke man ervaart pijn en Lazarus vertroosting.

  4. Er wordt gesproken over een grote kloof die niet kan worden overbrugd.

  5. De rijke man wordt erop gewezen dat zijn broers naar Mozes en de profeten moeten luisteren.

Wat leert deze passage?

De tekst maakt duidelijk dat Jezus de ernst van menselijke keuzes en de verantwoordelijkheid tegenover Gods woord benadrukt. De rijke man kan zijn vroegere leven niet ongedaan maken en kan de kloof niet overbruggen. Er is wel een belangrijke exegetische vraag: moeten we elk detail van dit verhaal beschouwen als een letterlijke beschrijving van de geografie van het hiernamaals, of gebruikt Jezus bekende beelden om een geestelijke waarheid duidelijk te maken? Omdat de passage deel uitmaakt van Jezus' onderwijs in gelijkenissen en beeldspraak, is voorzichtigheid nodig. De tekst ondersteunt duidelijk het onderscheid tussen de twee mannen na hun dood, maar geeft geen volledige kaart van het dodenrijk.

D. Hades is niet de uiteindelijke bestemming

Openbaring 20:13-14 beschrijft hoe de zee, de dood en het dodenrijk de doden teruggeven die zich daarin bevinden. Daarna worden de dood en het dodenrijk in de poel des vuurs geworpen. Dit is een beslissende aanwijzing voor het onderscheid tussen Hades en de uiteindelijke straf. Hades geeft de doden terug en wordt daarna zelf afgeschaft. Daarom kan Hades niet zonder meer gelijkgesteld worden aan de poel des vuurs.

E. Samenvatting van Hades

Hades is het dodenrijk, maar de Bijbel beschrijft niet in iedere tekst dezelfde aspecten ervan. In Lukas 16 wordt het verbonden met een toestand van pijn voor de rijke man en vertroosting voor Lazarus. In Openbaring 20 wordt het voorgesteld als iets dat uiteindelijk zijn doden teruggeeft en zelf verdwijnt.

5. Gehenna — de plaats van het oordeel

Belangrijkste teksten: Matteüs 10:28, Marcus 9:43-48 en Matteüs 23:33.

A. Wat betekent Gehenna?

Gehenna (Grieks: γέεννα) is afgeleid van de Hebreeuwse uitdrukking Ge-Hinnom, het Dal van Hinnom, een dal bij Jeruzalem. In het Oude Testament wordt dit dal verbonden met afgodendienst en gruwelijke praktijken waarbij kinderen aan afgoden werden geofferd. 2 Koningen 23:10 beschrijft hoe koning Josia het gebruik van Tofet in het Dal van Hinnom onrein maakte, zodat niemand daar nog zijn zoon of dochter door het vuur zou laten gaan. Ook Jeremia 7:31-32 veroordeelt deze praktijken. God had zulke dingen niet geboden; ze waren Hem een gruwel. De naam Gehenna kreeg in het Joodse denken en in het Nieuwe Testament de betekenis van een beeld voor Gods oordeel over de goddelozen. Jezus gebruikt de term om mensen ernstig te waarschuwen voor de gevolgen van de zonde.

https://classic.net.bible.org/passage.php/o/w/passage.php?passage=Mar+9:43,44


B. Jezus waarschuwt voor Gehenna

„En weest niet bevreesd voor hen, die wel het lichaam doden, maar de ziel niet kunnen doden; weest veeleer bevreesd voor Hem, die beide, ziel en lichaam kan verderven in de hel.” Matteüs 10:28 (NBG 1951)

Jezus maakt hier duidelijk dat mensen niet de hoogste macht hebben over ons uiteindelijke lot. God is de Rechter en heeft macht over zowel lichaam als ziel. Let op het woord verderven. De Griekse tekst gebruikt hier niet het woord Hades, maar Gehenna. Dat verschil is belangrijk. De tekst leert dat Gods oordeel ernstig moet worden genomen. Over de precieze aard van de uiteindelijke straf bestaan onder christenen verschillende uitleggingen: sommigen verstaan de teksten als een eeuwige bewuste straf, anderen als een definitieve vernietiging. De betekenis van het woord Gehenna alleen beslist die bredere discussie niet.

C. De waarschuwing in Marcus 9:43-48

Jezus gebruikt sterke beeldspraak wanneer Hij spreekt over een hand, voet of oog die iemand tot zonde brengt. De bedoeling is niet dat mensen zichzelf lichamelijk verminken. Jezus benadrukt dat iemand radicaal met de zonde moet breken, omdat het beter is iets op te geven dan Gods oordeel tegemoet te gaan. In Marcus 9 wordt Gehenna verbonden met vuur dat niet wordt uitgeblust en met beelden uit Jesaja 66:24. Die verwijzing naar Jesaja is belangrijk. Jesaja beschrijft een oordeel waarbij de opstandigen als een afschrikwekkend voorbeeld dienen. Jezus neemt die profetische beeldspraak over om de ernst van Gods oordeel te onderstrepen. We moeten daarom zowel de kracht van het beeld als de achtergrond ervan in rekening brengen. De tekst mag niet worden afgezwakt, maar we moeten ook niet zonder verdere studie iedere beeldspraak als een letterlijke beschrijving behandelen.

D. Gehenna en het laatste oordeel

Matteüs 23:33 laat zien hoe Jezus de schriftgeleerden en Farizeeën aanspreekt over hun huichelarij en vraagt hoe zij aan het oordeel van Gehenna zullen ontkomen. De context is belangrijk: Jezus spreekt mensen aan die anderen onderwijzen, maar zelf Gods wil niet oprecht volgen. Gehenna is dus niet zomaar een ander woord voor het graf of voor de algemene toestand van de gestorvenen. Het is in het Nieuwe Testament een ernstige aanduiding van Gods veroordeling van de zonde.

6. De drie begrippen naast elkaar



7. Hoe verhouden deze begrippen zich tot elkaar?

De Bijbel geeft geen volledig uitgewerkte kaart van de geestelijke wereld. Toch kunnen we een aantal duidelijke verbanden vaststellen.

Een kanttekening: dit schema betekent niet dat iedere gestorvene eerst een identieke ervaring in Hades ondergaat, of dat Tartarus een tussenstation is waar mensen terechtkomen. Tartarus wordt in 2 Petrus 2:4 specifiek met bepaalde engelen verbonden. De Bijbel legt niet uit dat Tartarus, Hades en Gehenna drie opeenvolgende afdelingen van één plaats zijn. Openbaring 20:14 maakt wel een belangrijk onderscheid: het dodenrijk wordt afgeschaft, terwijl de poel des vuurs in het oordeel een andere functie heeft.

8. Wat is de poel des vuurs?

De poel des vuurs wordt vooral beschreven in Openbaring 19–21. Openbaring 20:14-15 verbindt de poel des vuurs met de tweede dood en met het oordeel over degenen die niet in het boek des levens gevonden worden. De uitdrukking tweede dood vraagt om aandacht. Openbaring 21:8 verbindt haar met Gods oordeel over mensen die in hun zonde volharden. Er zijn overeenkomsten tussen de beeldspraak over Gehenna en die over de poel des vuurs. Beide staan in verband met het oordeel van God. Toch is het verstandig om onderscheid te maken tussen de woorden zelf en hun bredere theologische betekenis.

  • Hades wordt in Openbaring 20:14 afgeschaft.

  • Gehenna is Jezus' aanduiding voor het ernstige oordeel waarvoor mensen gewaarschuwd worden.

  • De poel des vuurs is het beeld dat Openbaring gebruikt voor de tweede dood en het uiteindelijke oordeel.

  • Tartarus betreft in 2 Petrus 2:4 de bewaring van bepaalde engelen tot het oordeel.

Of de poel des vuurs en Gehenna in alle opzichten als precies hetzelfde begrip moeten worden opgevat, hangt mede af van hoe men de beeldspraak van Openbaring en de evangeliën uitlegt.

9. Praktische toepassing

Deze studie is niet alleen bedoeld om Bijbelse woorden van elkaar te onderscheiden. De teksten willen ons ook iets leren over ons leven.

A. Neem de zonde ernstig

Jezus waarschuwt in Marcus 9:43-48 dat we niet achteloos met de zonde mogen omgaan. We moeten bereid zijn verkeerde gewoonten en keuzes op te geven.

B. Vertrouw op Gods rechtvaardigheid

2 Petrus 2:4-9 laat zien dat God zonde niet over het hoofd ziet, maar ook weet hoe Hij godvruchtige mensen kan redden.

C. Luister naar Gods woord

In Lukas 16:27-31 wordt benadrukt dat de broers van de rijke man naar Mozes en de profeten moeten luisteren. De rijke man krijgt geen boodschap dat een buitengewone ervaring belangrijker zou zijn dan Gods reeds gegeven woord.

D. Leef met het oog op de opstanding

Johannes 5:28-29 en 1 Korintiërs 15 herinneren ons eraan dat de dood niet het einde is van Gods plan. De opstanding en het oordeel maken deel uit van de Bijbelse hoop en waarschuwing.

10. Conclusie

De Bijbel gebruikt verschillende woorden omdat hij verschillende zaken beschrijft. Als we die woorden zorgvuldig onderscheiden, voorkomen we dat we teksten met elkaar verwarren. De belangrijkste conclusies zijn:

  1. Tartarus: in 2 Petrus 2:4 de bewaring van bepaalde zondigende engelen tot het oordeel.

  2. Hades: het dodenrijk; in Openbaring 20 geeft het de doden terug en wordt het zelf afgeschaft.

  3. Gehenna: een ernstige aanduiding van Gods oordeel, gebruikt door Jezus als waarschuwing tegen de zonde.

  4. De poel des vuurs: het beeld in Openbaring voor de tweede dood en het uiteindelijke oordeel.

Het belangrijkste is niet om meer te beweren dan de Bijbel zegt, maar om zorgvuldig te lezen wat er werkelijk staat. Waar de Schrift duidelijk is, moeten we duidelijk zijn. Waar de Schrift niet alle details geeft, moeten we bescheiden blijven.

Vragen voor persoonlijke studie


  1. Waarom is het belangrijk om Hades niet automatisch gelijk te stellen aan Gehenna?

  2. Wat wil Petrus aantonen met de voorbeelden in 2 Petrus 2:4-9?

  3. Welke waarschuwing geeft Jezus in Marcus 9:43-48?

  4. Wat leert Openbaring 20:13-15 over de dood, Hades en het oordeel?

  5. Hoe moet kennis van Gods oordeel onze dagelijkse keuzes beïnvloeden?

Aanbevolen leesvolgorde: 2 Petrus 2:1-10; Judas 5-7; Lukas 16:19-31; Handelingen 2:22-32; Marcus 9:42-50; Openbaring 20:11-15.

bottom of page