Om deze begrippen goed te onderscheiden, moeten we eerst één belangrijk punt begrijpen: gerechtigheid en rechtvaardigheid zijn in de Bijbel geen twee strikt gescheiden begrippen. In het Nederlands worden ze soms gebruikt om verschillende accenten te leggen, maar in de grondtekst overlappen ze elkaar sterk.

We kunnen het verschil het duidelijkst uitleggen door te kijken naar twee vragen:

• Gerechtigheid: wordt er recht gedaan? Wordt het goede erkend en het verkeerde aangepakt?

• Rechtvaardigheid: ben ik zelf rechtvaardig? Handel ik eerlijk en leef ik overeenkomstig wat God goed noemt?

Dit onderscheid is vooral een hulpmiddel om de Bijbelse teksten te begrijpen, niet een vaste regel voor elk vers.

1. Wat betekenen de Griekse grondwoorden?

Het Nieuwe Testament is grotendeels in het Grieks geschreven. De belangrijkste woordgroep bestaat uit drie nauw verwante woorden.

Bron: Strong’s Greek Lexicon en Thayer’s Greek Lexicon, bij Grieks nummer 1343, 1342 en 1344.

Een belangrijk aandachtspunt: het Griekse zelfstandig naamwoord dikaiosýnē kan zowel met gerechtigheid als met rechtvaardigheid vertaald worden. Het Griekse woord maakt dus niet automatisch het onderscheid dat wij in het Nederlands willen maken. De context bepaalt welke betekenis op de voorgrond staat.

2. Gerechtigheid: krijgt iedereen wat hem rechtens toekomt?

Definitie: Gerechtigheid is het doen gelden van wat recht is: het verkeerde benoemen, eerlijk oordelen en recht doen aan mensen die onrecht is aangedaan.

Gerechtigheid gaat dus vooral over de vraag: Wordt er recht gedaan aan de betrokkenen?

Bijbeltekst — Jesaja 1:17 (NBG 1951)

De nadruk ligt hier op het aanpakken van onrecht en het beschermen van mensen die zichzelf moeilijk kunnen verdedigen.

Voorbeeld: onrecht op het werk

Stel dat je als jobstudent werkt. Je hebt alle uren van je shift gewerkt, maar je werkgever betaalt je een deel van je loon niet uit. Andere studenten krijgen wel hun volledige loon.

• Gerechtigheid: de feiten worden onderzocht, het verschuldigde loon wordt betaald en de onjuiste behandeling wordt rechtgezet.

• Het gaat niet alleen om aardig zijn tegen jou. Het gaat erom dat je krijgt waarop je recht hebt en dat de verkeerde situatie wordt hersteld.

Een vergelijkbaar voorbeeld is iemand die tijdens een groepswerk al het werk doet, terwijl een andere student met het resultaat gaat lopen. Gerechtigheid betekent dat de bijdrage van iedereen eerlijk wordt erkend.

Kernvraag bij gerechtigheid: Wordt het onrecht rechtgezet en krijgt ieder wat hem toekomt?

3. Rechtvaardigheid: leef ik zelf zoals God het goed noemt?

Definitie: Rechtvaardigheid is de eigenschap of levenshouding van iemand die doet wat juist is, eerlijk handelt en zich richt naar Gods maatstaven. Rechtvaardigheid gaat dus vooral over de vraag: Doe ik zelf wat goed en recht is, ook als dat mij iets kost?

Bijbeltekst — Micha 6:8 (NBG 1951)

Deze tekst verbindt recht doen met trouw en een nederige wandel met God. Rechtvaardig leven is meer dan de regels volgen wanneer iemand controleert; het gaat om je houding en gedrag.

Voorbeeld voor jongvolwassenen: eerlijkheid in een relatie

Stel dat je een relatie hebt en je partner vertrouwt je een persoonlijk probleem toe. Je zou dat verhaal kunnen doorvertellen aan vrienden om zelf aandacht of sympathie te krijgen.

• Rechtvaardigheid: je kiest ervoor om vertrouwelijk met die informatie om te gaan, eerlijk te communiceren en je partner met respect te behandelen.

• Je doet het goede niet omdat je bang bent om betrapt te worden, maar omdat eerlijkheid en trouw juist zijn.

Een ander voorbeeld: je vindt een portefeuille met geld en een identiteitskaart. Niemand heeft gezien dat jij die vond. Toch doe je moeite om ze bij de eigenaar terug te bezorgen.

Kernvraag bij rechtvaardigheid: Doe ik het goede, ook wanneer ik er zelf geen voordeel uit haal?

4. Het onderscheid in één concrete situatie

Neem het voorbeeld van een iemand die op zijn werk ziet dat een collega ten onrechte verantwoordelijk wordt gehouden voor een fout.

Gerechtigheid — de situatie rechtzetten

De feiten worden eerlijk onderzocht. De verantwoordelijkheid wordt correct vastgesteld en de collega wordt niet langer onterecht beschuldigd.

Rechtvaardigheid — zelf het goede doen

Jij vertelt eerlijk wat je hebt gezien, ook als je daardoor een ongemakkelijk gesprek met je leidinggevende moet voeren.

Dit voorbeeld toont het verschil in nadruk. Gerechtigheid richt de aandacht op het rechtzetten van de situatie; rechtvaardigheid op het juiste handelen van de persoon. In werkelijkheid kunnen beide begrippen op beide aspecten slaan.

5. En hoe gebruikt de Bijbel deze begrippen wanneer het over God gaat?

Hier moeten we nog een derde onderscheid maken: rechtvaardig leven is niet hetzelfde als door God gerechtvaardigd worden.

Lees Romeinen 3:23-24. Paulus leert dat allen gezondigd hebben en dat mensen om niet gerechtvaardigd worden door Gods genade, door de verlossing in Christus Jezus.

Het Griekse werkwoord dikaióō betekent onder meer rechtvaardigen of rechtvaardig verklaren. In deze context gaat het niet simpelweg over iemand die zich goed gedraagt, maar over Gods handelen tegenover de zondaar.

Efeziërs 2:8-10 houdt twee zaken bij elkaar:

• Redding is uit genade, door het geloof, niet op grond van werken waarop iemand zich kan beroemen.

• Mensen zijn in Christus geschapen om goede werken te doen.

Je kunt het zo samenvatten:

• Gerechtigheid van God: God handelt overeenkomstig wat recht is en blijft trouw aan zijn rechtvaardige karakter.

• Gerechtvaardigd worden: God verklaart iemand rechtvaardig; in Romeinen 3 gebeurt dat uit genade door Christus.

• Rechtvaardig leven: een gelovige leert vervolgens te handelen overeenkomstig Gods wil.

Deze drie hangen samen, maar betekenen niet hetzelfde.

6. Samenvatting

Onthoud deze twee vragen:

• Gerechtigheid: Wordt er recht gedaan?

• Rechtvaardigheid: Doe ik zelf wat recht is?

Dat is een bruikbaar onderscheid, zolang we blijven erkennen dat de Bijbelse grondwoorden elkaar overlappen en dat de context de uiteindelijke betekenis bepaalt.